Huyền thoại về ông Trời của người Việt
Ông Trời là vị thần quan trọng nhất trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Người Việt từ xa xưa đã có niềm tin vào một Đấng tối cao cai quản vũ trụ, được gọi là ông Trời hay Ngọc Hoàng Thượng Đế.
Trong quan niệm dân gian, ông Trời là vị thần tối cao, có quyền năng vô hạn, cai quản mọi việc trên trời dưới đất. Ông Trời được xem là đấng công bằng, thưởng phạt rõ ràng. Người tốt sẽ được ông Trời ban phúc, kẻ xấu sẽ bị trừng phạt. Vì vậy, người Việt thường có câu “Trời có mắt” để nhắc nhở mọi người làm điều thiện, tránh điều ác.
Ông Trời còn được xem là vị thần ban phát mưa gió, quyết định mùa màng. Người nông dân thường cầu xin ông Trời ban mưa thuận gió hòa để có vụ mùa bội thu. Khi gặp hạn hán, người dân làm lễ cầu mưa với ông Trời. Ngược lại, khi mưa nhiều quá gây ngập lụt, người ta lại cầu xin ông Trời cho tạnh ráo.
Nhiều học giả cho rằng huyền thoại về Trời của Việt Nam là học hỏi từ Trung Quốc. Tuy nhiên khái niệm Trời của Việt Nam bao gồm cả quyền năng sáng tạo vạn vật và quyền quản lý vạn vật còn khái niệm Ngọc Hoàng hay Thượng Đế của Trung Quốc chỉ bao hàm quyền quản lý vạn vật (có thể dưới quyền các vị thần khác như Tam Thanh trong Đạo Giáo) mà không có quyền năng sáng thế.
Khái niệm Trời của Việt Nam cũng khác với khái niệm Thiên 天 của Nho giáo. Khái niệm Thiên 天 của Nho giáo không để chỉ một thực thể cá nhân cụ thể mà để chỉ nguyên lý tối cao có sức mạnh điều khiển tự nhiên, vũ trụ và có khả năng thưởng phạt con người.
Thần Bàn Cổ trong thần thoại của người Trung Quốc chỉ sáng tạo một phần vạn vật và cũng có sinh có tử.
Khi giao thoa với văn hóa Hán, người Việt có thể gọi ông Trời bằng Ngọc Hoàng Thượng Đế nhưng ý nghĩa vẫn được giữ nguyên ban đầu của người Việt.
Truyền thuyết về ông Trời của Việt Nam sau đây được trích trong Thần Thoại Việt Nam-Trung Hoa của Doãn Quốc Sỹ:
1. Trời
Ngày xưa, trước tất cả mọi sự, đã có ông Trời. Trời là một bậc quyền phép vô song ở trên cao, làm ra tất cả : trái đất, núi non, sông biển, mưa, nắng. Trời sinh ra tất cả loài người, muôn vật, cỏ cây…
Trời thấy tất cả, biết hết mọi sự xẩy ra ở thế gian. Trời là cha đẻ muôn loài, xét đến muôn việc, thưởng phạt không bỏ ai, không ai tránh khỏi lưới trời, mọi việc đều do trời định. Do đó mà con người tin có đạo Trời, và thường nói Trời sinh Trời dưỡng, và đến khi chết thì về chầu Trời. Trời cũng có vợ, gọi là bà Trời, và mỗi khi hai ông bà giận dỗi nhau là lúc trời vừa mưa vừa nắng. Mỗi lúc Trời giận loài người lầm lỗi ở thế gian, thì giáng xuống thiên tai : bão táp, lụt lội, hạn hán…
Giang sơn của Trời là từ mặt đất lên đến trên cao, có chín tầng trời.
Từ sau khi chịu ảnh hưởng văn hóa Trung-quốc, ông Trời Việt-nam cũng được gọi là Ngọc-Hoàng cho văn vẻ.
2. Thần Trụ Trời
Thuở trời đất còn mịt mù hỗn độn, tự nhiên hiện lên một vị thần to lớn khác thường, đầu đội trời, chân đạp đất, đào đất, vác đá đắp thành một cái cột to cao để chống trời lên, mà phân chia ra trời đất. Trời như một cái vung úp, đất bằng như một cái mâm vuông, chia ra làm bốn hướng đông, tây, nam, bắc. Chỗ giáp giới trời đất gọi là chân trời. Khi đã chống trời lên cao rồi, thần phá bỏ cột trụ đi, ném tung vãi đất và đá khắp tứ phía làm thành những đồi, núi, đảo khiến mặt đất hóa ra chỗ cao chỗ thấp. Còn chỗ thần đào đất để đắp cột chống trời về sau đầy nước thành biển.
Dấu vết cột chống trời ngày nay người ta cho là ở núi Thạch-Môn thuộc về tỉnh Sơn-Tây, Bắc-Việt, cũng gọi là núi Không-Lộ (đường lên trời), hay Kình-ThiênTrụ (cột chống trời).
Dân chúng còn có câu hát lưu hành nhắc nhở đến công việc của ông Trụ Trời vào thuở khai thiên lập địa:
Nhất ông đếm cát,
Nhì ông tát bể
Ba ông kể sao.
Bốn ông đào sông
Năm ông trồng cây
Sáu ông xây rú.
Bảy ông trụ trời.
CHÚ THÍCH: Theo giáo sư Trần Ngọc Ninh thì bài đồng dao trên đây là nói ông Trời hay đấng tạo hóa của người Việt đã làm ra cõi thế với bảy công trình được tuần tự thực hiện trong bảy ngày như vậy.
3. Sáng tạo ra vạn vật
Sau lúc dựng xong Vũ-Trụ, ông Trời bắt đầu tạo ra vạn vật. Tương truyền rằng ban đầu Trời dùng những chất cặn còn sót lại trong trời đất mà nặn ra đủ mọi giống vật, từ những con to lớn đến những con bé nhỏ như sâu bọ. Sau đó Trời mới gạn lấy chất trong để nặn ra con người. Do đó mà loài người khôn hơn các giống vật.
Về công việc nặn ra người, Trời giao cho mười hai nữ thần khéo tay mà hạ giới vẫn gọi là mười hai bà mụ. Mười hai bà mụ mỗi người làm một công việc khác nhau, bà nặn tay nặn chân, bà nặn tai, bà nặn mắt bà nặn cơ quan sinh dục, bà dạy bò dạy lật, bà dạy nói dạy cười.
Khi Sáng-Tạo ra loài người, Trời có ý định cho họ sống mãi khỏi phải chết, hễ đến già rồi thì nằm yên một nơi trong ít lâu tự nhiên lớp da ngoài thay đổi, bỏ lốt già đi mà hóa lại trẻ, trái hẳn với giống rắn, vì bản chất độc ác nên chỉ sống đúng tuổi rồi phải chết. Một vị thần được phái xuống hạ giới để thi hành việc đó không ngờ lại gặp nhằm loài rắn trước. Lũ rắn biết được sứ mạng của thần là xuống tuyên án chết cho loài chúng mới rủ nhau lại hàng vạn con xúm vây lấy sứ nhà trời, nhất quyết bắt thần phải nói lại : « Rắn già rắn lột, người già người tuột vào săng ».
Nếu không thì lũ rắn quyết một mất một còn với thần. Thấy lũ rắn dữ tợn chỉ chực hại mình, thiên sứ đành phải nghe lời chúng. Do đó mà loài rắn được lột xác sống mãi, còn loài người đến khi già phải chết. Khi Trời hay tin, giận thiên thần đã làm trái với ý định của mình, mới đày xuống hạ giới làm kiếp bọ hung.