I. Khai luận – Sơn hải chi hình, thiên ý chi phân
Thiên hạ chi địa, chỗ bằng làm nguyên, chỗ trũng làm đầm, chỗ cao làm sơn, chỗ lõm làm vịnh.
Mỗi hình một khí, mỗi khí một dụng.
Nhưng có nơi núi quá mạnh mà đồng không sinh,
sông lớn mà đầm chẳng lập,
biển gần mà nguyên không,
ấy là vùng Sơn Vịnh Sông Cầu – Khánh Hòa,
một dải sơn cốc khổng lồ lọt giữa sông Ba và sông Côn,
đâm nhánh ra ngoài biển, tạo thành những vịnh sâu đẹp như ngọc,
song lại thiếu đất phẳng, thiếu đầm thủy, thiếu đồng nguyên để nuôi dân, dựng nghiệp.
II. Sơn cốc chi hình – Long bức thủy, nguyên bất sinh
Từ miền Bắc Khánh Hòa đến Sông Cầu – Phú Yên,
núi Trường Sơn như bức tường đá khổng lồ,
đổ thẳng ra biển,
tạo thành địa thế sơn cốc – khe sâu, thung hẹp, lòng sông dốc.
núi ép sông, sông chảy xiết,
nước đi nhanh mà không tụ,
nên không tạo được đầm, không dưỡng được nguyên.
Khí long bị kẹp giữa núi và biển,
không thể mở ra,
đó là thế long nhập hải mà bất dưỡng nhân.
III. Sơn vịnh chi hình – Núi đâm ra biển, thủy tụ mà khí tán
Những nhánh núi từ sơn cốc ấy,
đâm thẳng ra biển Đông,
gặp gió mà lõm xuống,
hóa thành vịnh Sông Cầu, vịnh Xuân Đài, vịnh Vũng Rô, vịnh Nha Phu.
Đó là những vịnh đẹp bậc nhất Nam Trung,
nước sâu, sóng yên,
thích hợp neo thuyền, dựng cảng, mở thương hải.
Song vì sơn cường mà nguyên tuyệt,
vịnh có mà đầm không,
nước mặn mà đất ít,
nên khí tán ra biển, không tụ ở đồng.
Dân sinh nhờ biển, mà không thể mở nông nghiệp;
vật sản nhờ hải sản, mà khó gây phồn thịnh điền sinh.
IV. Sông Ba chi thế – Đại thủy vô dưỡng
Sông Ba vốn là long thủy của Tây Nguyên,
phát từ bình nguyên Gia Lai,
chảy qua Sơn Hòa mà ra biển Tuy Hòa.
Dòng dài mà dốc, nước mạnh mà xiết,
vì hai dãy sơn cốc ép lại,
nên sông lớn mà không đầm,
nước nhiều mà không thành hồ.
Thủy khí ấy chỉ sinh lợi cho hải khẩu,
chứ không dưỡng khí cho đồng nguyên.
Cho nên, Sông Ba tuy lớn, nhưng chỉ nuôi biển, không nuôi người,
chỉ phát thương hải, không phát điền nông.
V. Địa vận chi luận – Sơn hùng nhi khí tán
Khánh Hòa – Sông Cầu là xứ sơn hải tương cận,
núi đâm ra biển, biển lấn vào núi,
địa hình kỳ vĩ mà khắc nghiệt.
Không có bình nguyên để lập ấp,
không có đầm để tích thủy,
nên nông nghiệp khó phát, dân cư khó đông, kinh tế khó bền.
Chỉ có vận thương – vận du lịch – vận trung chuyển là hợp thiên đạo.
Đó là đất của cảng trạm và du hành,
không phải đất của lúa nước.
Trời định vậy để nơi đây làm trạm giao thương giữa núi và biển,
là trung gian của đại dương và cao nguyên.
VI. Hào khí Tây Sơn – Long mạch trung đạo
Hào khí Tây Sơn phát từ Bình Định – Gia Lai,
nơi có bình nguyên – đầm – sơn – hải giao hòa,
khí tụ mà sinh, long phát mà thịnh.
Còn Sông Cầu – Khánh Hòa,
nằm ở thế long nhập hải,
chỉ hợp phát dương thương đạo,
chứ không sinh nhân vận nông nghiệp.
Nếu hiểu thiên đạo ấy,
phát triển đúng khí địa,
dựng cảng hải trung chuyển quốc tế,
mở vận du lịch sơn vịnh,
thì vùng này sẽ phát sinh phồn thịnh theo đạo biển,
trở thành thương đô hải vận của Nam Trung.
Ấy chính là đạo “thuận thiên nhi hành”,
hào khí Tây Sơn phục vận qua địa hình sơn vịnh.
VII. Kết minh – Long nhập hải, khí phát thương
Sơn Vịnh Sông Cầu – Khánh Hòa,
đất hùng mà hẹp,
núi lớn mà đồng không,
sông nhiều mà đầm tuyệt,
là địa hình của long ra biển, không phải long dưỡng đất.
Phúc không ở điền, mà ở cảng;
vận không ở ruộng, mà ở biển.
Nếu người đời biết theo thiên hình mà hành đạo,
thì nơi này sẽ thành thương cảng và đô thị du hành của đại dương phương Nam,
ứng đúng với thiên mệnh long hải – địa vận Tây Sơn.
Phụ minh thi nghị
Sơn cường thủy hẹp nguyên vô dưỡng,
Vịnh thắm thương thuyền khí phát thương.
Sông Ba đại thủy sinh hải vận,
Hào phong Tây Sơn ứng địa đường.
“Nam Trung hữu Sơn Vịnh chi địa, sơn cường thủy hẹp, nguyên vô, đầm tuyệt, long nhập hải nhi khí phát thương.”