I. Khai luận – Sơn hải chi hình, thiên đạo chi phân
Trời Nam phân ba đạo: Bắc – Trung – Nam.
Trong đó, miền Trung xứ Quảng là địa hình trung gian giữa sơn và hải,
song lại không phải đất nguyên, cũng chẳng phải đất hải vịnh,
mà là dải đầm hẹp ven biển, kẹp giữa núi và sóng.
Một bên Trường Sơn cao sừng sững,
một bên biển Đông dài vô tận,
ở giữa chỉ còn dải đất mỏng manh, quanh co đầm phá,
nên xứ Quảng giống như tấm lụa mảnh căng giữa hai bờ thiên tạo,
vừa đẹp, vừa mong manh, vừa khắc nghiệt.
II. Đầm chi phúc – Thủy sinh nhi phú
Trời ban cho miền Trung nhiều đầm phá,
như Phá Tam Giang, đầm Trường Giang, Cửa Việt, Cửa Đại,
nước trong mà nông,
thủy tụ mà phú,
là phúc địa của cư dân miền biển,
dưỡng ngư, sinh muối, tạo thương đạo.
Song, đầm ấy tuy tốt cho thủy sản,
nhưng không đủ làm nguyên,
vì đất thấp, nước lấn, khí ngắn,
chỉ dưỡng sinh mà khó dưỡng khí,
nên dân an nhưng khí tàng, phúc nhiều mà vận yếu.
III. Sơn cốc chi hình – Trường Sơn chi thế, bức hải chi khí
Phía Tây, núi Trường Sơn khổng lồ như bức tường thiên nhiên,
chạy suốt biên giới Việt – Lào,
vừa là phên giậu bảo quốc,
vừa là bức chắn khí hải,
khiến sơn áp thủy, khí không phát dương.
Núi ấy hùng mà hiểm,
đẹp mà khô,
che được gió bấc nhưng cũng ngăn khí biển,
làm cho miền Trung không có bình nguyên để sinh dưỡng,
chỉ có thung hẹp, đồi cát, khe sông nhỏ –
sơn cốc liên miên, dân bám vào bờ sông, bờ đầm mà sống.
IV. Sơn vịnh chi yếu – Vịnh có mà khí mỏng
Miền Trung gần như không có vịnh lớn,
ngoại trừ vịnh Đà Nẵng,
song vịnh ấy nông mà nhỏ, mỏng manh như cửa sổ hẹp ra biển,
được gió mà mất hơi, có sóng mà thiếu tĩnh,
không thể làm đại vịnh dưỡng long,
chỉ đủ làm bến tạm giữa núi và biển.
Vì thế, xứ Quảng tuy gần biển mà không làm chủ biển,
gần núi mà không có nguyên,
đầm có mà không sâu,
khí có mà không tụ.
Ấy là thiên hình định thế, chẳng phải lỗi của người.
V. So sánh chi đạo – Quảng sơn khác Tây nguyên
Khác với duyên hải Tây Nguyên – Gia Lai, Đắk Lắk,
nơi núi mở thành bình nguyên, sông hóa thành đầm, sơn ra biển mà thành vịnh,
khí núi – khí biển giao hòa,
sơn vịnh và bình nguyên cùng tồn tại,
tạo thế “long thượng hữu thủy, địa bằng sinh nhân”,
là trung tâm sinh khí của phương Nam,
nơi Tây Sơn phát nghiệp, dựng cờ, thống nhất sơn hà.
Còn xứ Quảng,
tuy văn hiến lâu đời, nhân dân cần mẫn,
nhưng đất hẹp, sơn cận, thủy ép, nguyên vô,
nên khí long bị giam trong khe hẹp,
vận mệnh đất ấy thiên về thủ nhi không phát,
giữ được dân, mà khó nở nghiệp.
VI. Hào khí Tây Sơn – Trung đạo chi long mạch
Hào khí Tây Sơn phát từ Bình Định,
mà Bình Định lại chính giữa hai thế đất:
Bắc giáp Quảng, Nam kề Phú Yên, Tây thông Gia Lai,
có sơn, có vịnh, có bình nguyên, có đầm sông Côn – sông Ba,
là nơi địa hình viên mãn, âm dương giao hội,
nên long mạch sinh, khí phát, vận mở.
Đó là lý do Tây Sơn khởi mà thiên hạ động,
núi sông ứng, trời đất thuận,
bởi vì long khí trung đạo đã tìm được cửa phát sinh ra biển lớn.
Miền Trung xứ Quảng, tuy không đủ nguyên và vịnh,
nhưng chính là bờ vai giữ mạch cho trung đạo,
nếu biết mượn khí Tây Nguyên, thông thủy Nam Trung,
thì đầm Quảng cũng có thể phát, sơn cốc cũng hóa nguyên,
đưa đất hẹp thành đất quý, dân cần thành dân thịnh.
VII. Kết minh – Sơn hải tương giao, địa đạo tự phân
Miền Trung xứ Quảng là đất của đầm hẹp và núi dài,
đẹp mà khắc, phú mà mỏng,
được thiên nhiên dựng nên như một dải ruy băng giữa sóng và núi.
Nếu biết liên khí với Tây Nguyên,
dẫn long từ Gia Lai – Đắk Lắk về sông Trường Giang – phá Tam Giang,
thì miền Trung sẽ mở vận mới,
từ chỗ tàng khí hóa sinh khí,
trở thành trung tâm đầm – nguyên – sơn – hải giao hòa của nước Việt.
Ấy là đạo thiên địa tương thông,
ứng với long mạch Tây Sơn – trung đạo phục hưng chi vận.
Phụ minh thi nghị
Sơn bức hải cận, khí tàng trung,
Đầm phú mà nguyên tắc bất sinh.
Tây Nguyên khai mạch thông Nam vận,
Hào khí Tây Sơn chấn quốc linh.
“Trung địa hữu Quảng, sơn cận hải, đầm hữu nhi nguyên vô, thiên hình kỳ dị nhi khí bất phát.”