Trận chiến cuối cùng của vương triều Tây Sơn
MỘT ” MINI BATTLE” : Trận Xương Giang 16/06/1802 – NGUYỄN VĂN TUYẾT XẢ THÂN CỨU CHÚA ( Admin VHLS viết cho trang Diễn đàn Lịch sử Việt Nam )
Trận chiến cuối cùng của vương triều Tây Sơn là trận đánh giữa vợ chồng đô đốc Nguyễn Văn Tuyết với quân Nguyễn do Bình Tây tướng quân Lê Chất chỉ huy vào ngày 16/06/1802.
Lúc này quân Tây Sơn đã thua trận tan tác, vua Nguyễn Quang Toản sau khi thất thủ ở Bắc Thành thì cùng một số thân tín và tùy tùng rút chạy về hướng Xương Giang. Chưa kịp nghỉ ngơi thì dân chúng đã cáo giác cho quân Nguyễn đuổi tới vây đánh. Vua Quang Toản tiếp tục chạy cùng vợ chồng Nguyễn Văn Tuyết, để lại đô đốc Nguyễn Văn Tứ và tư mã Nguyễn Văn Dụng chặn hậu. Cả hai tướng này nhanh chóng tử trận. Vua Quang Toản chạy chỉ hơn 10 dặm thì kỵ binh của quân Nguyễn đuổi theo sắp kịp, Nguyễn Văn Tuyết bảo vợ là Trần Thị Lan hộ tống xa giá vua Quang Toản đi trước, còn bản thân quay ngựa chặn đường quân Nguyễn.
Nguyễn Văn Tuyết bấy giờ nổi tiếng là hổ tướng vô địch, thiện dụng ngân côn ( côn bạc ), từng theo Tây Sơn từ thời kỳ đầu, được người đời liệt vào hàng ngũ Tây Sơn thất hổ tướng. Đô đốc Tuyết lại cỡi con ngựa Xích Kỳ, là ngựa quý mà xưa kia nước Cao Miên tiến cống cho chúa Nguyễn Phúc Khoát. Nguyễn Văn Tuyết đã trộm lấy ngựa để để dùng. Quân lính nhà Nguyễn trước kia chỉ cần thấy bóng dáng Nguyễn Văn Tuyết cỡi ngựa Xích Kỳ đã núng thế đôi phần.
Bấy giờ, đô đốc Nguyễn Văn Tuyết một người một ngựa chặn đường quân Nguyễn. Bên kia chiến tuyến là tướng Lê Chất, trước đây là tướng của Tây Sơn, vì cha bị vua Quang Toản giết oan mà theo về với Nguyễn Ánh, nuôi chí báo thù. Nguyễn Văn Tuyết thấy Lê Chất, hỏi rằng còn nhớ ơn chúa cũ. Chất đáp rằng chỉ nhớ thù cha mà thôi. Không thuyết phục được, đô đốc Tuyết xông ngựa thẳng tới mà đánh. Lê Chất đánh solo không địch nổi, phải chịu lui ngựa nhờ quân lính giúp sức. Nguyễn Văn Tuyết một mình tả xung hữu đột, quân Nguyễn không thể qua nổi. Đoạn quân Nguyễn dùng súng ngắm bắn, một viên đạn găm thẳng vào ngực làm đô đốc Tuyết ngã ngựa. Đô đốc Nguyễn Văn Tuyết tử trận, đoàn người của vua Quang Toản liền sau đó bị quân Nguyễn đuổi tới và bắt hết tất cả. Nhà Tây Sơn đến đây thì bị diệt.
Ngoài việc đánh dấu sự kết thúc của một triều đại, trận này cũng là dấu hiệu minh chứng cho sự lụi tàn của kỷ nguyên vũ khí lạnh ở Việt Nam. Đầu thời Tây Sơn, các chiến tướng của nghĩa quân Tây Sơn rất nhiều phen dùng võ nghệ tung hoành chiến trường. Tiêu biểu là trận hạ thành Quy Nhơn, Nguyễn Nhạc cùng thân tín cải trang đánh hạ quan quân Nguyễn. Rồi thì các chiến công liên tiếp, võ nghệ quân Tây Sơn vang danh cả các nước lân bang. Chiến thuật giáp chiến của quân Tây Sơn là nổi kinh hoàng thực sự. Tuy nhiên, càng về cuối cuộc nội chiến Tây Sơn – Nguyễn xuất hiện càng nhiều tướng lĩnh cả hai bên tử trận do trúng đạn. Phía Tây Sơn, trước Nguyễn Văn Tuyết tiêu biểu có vụ tướng Võ Đình Tú bị quân Nguyễn bắn chết trong chiến sự Quy Nhơn. Về phía quân Nguyễn vụ tử trận kinh hoàng và nổi tiếng nhất chính là vụ tướng Võ Duy Nguy bị trúng đạn bay đầu trong trận Thị Nại. Và các trận chiến cuộc thời kỳ này lệ thuộc rất nhiều vào các màn đấu súng. Những trận như Thị Nại, Trấn Ninh – Nhật Lệ đều nhuốm màu khói súng theo như miêu tả trong sử sách.
Từ đây, thời đại của những chiến tướng võ nghệ cao cường, những con chiến mã tung hoành dọc ngang chiến trận dần tàn lụi. Bước sang kỷ nguyên mà hỏa khí chiếm ưu thế hoàn toàn, chiến trường là một quan cảnh rất khác.